मकवानपुरको हेटौंडामा देखिएको यो छेपारो प्रकृतिको रोचक साना जीवहरूमध्ये एक हो। वैज्ञानिक नाम Calotes versicolor भएको यो प्रजाति एगामिड परिवारमा पर्छ। यसको शरीरमा काँडाजस्ता साना स्केल, लामो पुच्छर र टाउकोमाथि हल्का क्रेस्ट हुने भएकाले सजिलै चिनिन्छ।
यो छेपारोको सबैभन्दा रोचक विशेषता भनेको यसको रंग परिवर्तन गर्ने क्षमता हो। वातावरण, तापक्रम, डर, र विशेषगरी प्रजनन मौसम अनुसार यसको रंग बदलिन सक्छ। भाले छेपारोको टाउको सुन्तला वा रातो र घाँटी कालो देखिनु प्रजनन संकेत मानिन्छ। त्यसैले गाउँघरमा कतिपयले यसलाई “रगतचुसुवा” भनेर पनि बोलाउँछन्, यद्यपि यसले मानिसको रगत चुस्दैन।
यो प्रजाति प्रायः घाम तापिरहेको अवस्थामा पर्खाल, ढुंगा, रूखको हाँगा वा घरको छेउमा देखिन्छ। यसको मुख्य खाना भनेको कीरा–फट्याङ्ग्रा, कमिला, झिँगा, साना किराफट्याङ्ग्रा आदि हुन्। यसले बाली नोक्सान गर्ने कीरा खाने भएकाले कृषिका लागि उपयोगी जीव मानिन्छ।
हेटौंडाजस्तो तातो र हरियाली भएको क्षेत्रमा यो प्रजाति सजिलै बाँच्न सक्छ। झाडी, बगैंचा, खेतबारी र मानव बस्ती नजिकै पनि यसले राम्रोसँग अनुकूलन गर्छ। त्यसैले यो शहर नजिकै पनि भेटिनु सामान्य कुरा हो।
प्रकृतिमा यस्तो छेपारो हुनु वातावरण स्वस्थ रहेको संकेत पनि हो। कीरा नियन्त्रणमा मद्दत गर्ने भएकाले यसलाई मार्नु भन्दा संरक्षण गर्नु राम्रो मानिन्छ। नेपालका धेरै स्थानमा पाइए पनि वन विनाश, अत्यधिक विषादी प्रयोग र बासस्थान नष्ट हुँदा भविष्यमा यस्ता जीव प्रभावित हुन सक्छन्।
कुलेखानीमा पाइने छेपारो
मकवानपुर जिल्लाको कुलेखानी क्षेत्र जैविक विविधताले भरिपूर्ण स्थान हो। यहाँ विभिन्न प्रकारका चराचुरुङ्गी, वनस्पति तथा सरीसृप पाइन्छन्। तस्वीरमा देखिएको छेपारो अगामा परिवारसँग सम्बन्धित पहाडी छेपारो हो। यस्ता छेपारो प्रायः घाम तापिरहेको अवस्थामा ढुंगा, झाडी र सुख्खा घाँसे क्षेत्रमा भेटिन्छन्।
यस छेपारोको शरीरमा आकर्षक पहेंलो, कालो र नीलो मिश्रित रङ देखिन्छ। यस्तो रङले यसलाई वातावरणसँग घुलमिल हुन मद्दत गर्दछ, जसले शत्रुबाट बच्न सहयोग पुर्याउँछ। यसको छाला खस्रो र बलियो हुन्छ भने लामो पुच्छरले सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ।
यो कीराफट्याङ्ग्रा खाने (insectivorous) प्राणी हो। यसले किराहरू, साना झिँगा, फट्याङ्ग्रा तथा अन्य साना जीवहरू खाएर वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले यस्ता छेपारो वातावरणका लागि उपयोगी मानिन्छन्।
नेपालमा पाइने धेरै पहाडी छेपारोहरू वन विनाश, बासस्थानको कमी तथा मानव गतिविधिका कारण जोखिममा परिरहेका छन्। त्यसैले यस्ता जीवहरूको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। कुलेखानी क्षेत्रमा पाइने यस्ता सरीसृपहरूले त्यहाँको प्राकृतिक सम्पदालाई अझ समृद्ध बनाएका छन्।
